Transakcje bezgotówkowe stanowią coraz większość część rozliczeń między uczestnikami obrotu gospodarczego. Za istotną ich część odpowiadają operacje z użyciem kart płatniczych.

Wedle NBP banki w Polsce wydały przeszło 39 mln kart płatniczych. Zdecydowana większość (78 proc.) są to karty debetowe. Niektórzy z nas noszą w portfelu (albo telefonie) po kilka plastików, ale statycznie na dorosłego obywatela naszego kraju przypada dokładnie 0,96 karty bankowej (dane EBC).

Plastików przybywa z kwartału na kwartał w tempie kilkuset tysięcy sztuk. Taki trend utrzymuje się od wielu lat. Ostatni spadek liczby nośników pieniądza elektronicznego zanotowano na początku 2015 r.

Przybywa również miejsc, w których można płacić kartą. Na koniec 2017 r. w Polsce było już prawie 450 tys. takich punktów. Do tego dochodzi prawie 37 tys. sklepów internetowych i innych stron www akceptujących rozliczenia w ten sposób.

Systematycznie zwiększa się również liczba transakcji wykonanych kartami płatniczymi oraz ich wartość. Tych pierwszych realizujemy co kwartał nieco ponad 1 mld (ok. 11 mln dziennie). W ciągu jednego kwartału wydajemy w ten sposób ok. 70 mld zł.

Czym jest karta płatnicza?

W tradycyjnym rozumieniu karta płatnicza jest wykonanym najczęściej z plastiku (można spotkać też karty metalowe) instrumentem w kształcie prostokąta służącym do realizowania transakcji bezgotówkowych i gotówkowych na pieniądzu elektronicznym. Źródłem pieniądza w takich operacjach jest sprzężony z kartą rachunek (bieżący, kredytowy, techniczny) prowadzony przez bank lub inną instytucję płatniczą.

Formy płatności kartą

Karta bankomatowa zapewnia jej posiadaczowi lub okazicielowi zdalny dostęp do zgromadzonych przez niego środków pieniężnych. Dzięki niej może on wykonywać operacje z wykorzystaniem pieniądza elektronicznego o charakterze:

  1. Bezgotówkowym (płatności w punktach stacjonarnych, płatności w internecie),
  2. Gotówkowym (wypłaty z bankomatów, wpłaty we wpłatomatach, wypłaty w oddziale, wypłaty typu cash-back, czyli w kasie sklepowej przy okazji bezgotówkowego płacenia za towary bądź usługi).
Budowa karty płatniczej

Fizycznie istniejąca karta jest płytką o wymiarach 85,6 na 53,98 mm, grubości 0,76 mm i zaokrąglonych rogach o promieniu 3,18 mm. Parametry te zostały unormowane w 2003 r. w międzynarodowym standardzie ISO/IEC 7810, choć zdefiniowano je już w połowie lat 80. XX wieku. Co ciekawe identyczne rozmiary mają polskie, szwajcarskie i belgijskie dowody osobiste. Kartonikiem o takich wymiarach i kształcie rogów jest też prawo jazdy wydawane przez kraj członkowski Unii Europejskiej.

W zależności od zastosowanej technologii karta płatnicza wyposażona jest w mikroprocesor lub/i pasek magnetyczny. Zapisane są na nim informacje (m.in. numer karty, data jej ważności, dane właściciela, nazwa banku emitującego plastik) umożliwiają realizację transakcji z użyciem pieniądza elektronicznego w terminalu płatniczym. Z punktu widzenia bezpieczeństwa lepszym rozwiązaniem, bo bardziej odpornym na kradzież danych, jest chip.

Poza tym na nośnik nanoszone są (tłoczone, drukowane termicznie albo wypalane laserem) dane wspólne dla wszystkich rodzajów plastików. W przypadku awersu są to:

  • imię i nazwisko właściciela karty albo nazwa firmy (w przypadku biznesowych kart na okaziciela),
  • 16-cyfrowy numer karty w czterech blokach po cztery cyfry,
  • data ważności (miesiąc, rok) – ustalana indywidualnie przez podmiot wydający; zwykle to 3-4 lata,
  • logo organizacji płatniczej (np. Visa, Mastercard, Diners Club, American Express),
  • nazwa i logo banku lub innej instytucji wydającej instrument płatniczy.
    Po tej stronie karty umieszcza się także mikroprocesor oraz – w przypadku kart zbliżeniowych – rozchodzące się fale radiowe, czyli symbol informujący o możliwości wykonywania transakcji bezstykowo.

Dodatkowymi elementami na przodzie nośnika mogą być:

  • zdjęcie właściciela,
  • mikrodruki,
  • symbole graficzne organizacji płatniczych albo inne zabezpieczenia widoczne wyłącznie pod ultrafioletem,
  • oznaczenie typu karty,
  • oznaczenie zasięgu karty, czyli obszaru akceptacji (lokalny – tylko na terenie kraju, w którym siedzibę ma emitent – lub międzynarodowy).

Natomiast na rewersie znajdują się:

  • hologram organizacji kartowej,
  • pasek magnetyczny,
  • silikonowe pole na podpis właściciela – wyposażone w różne zabezpieczenia, w tym warstwę białej farby, której zdrapanie powoduje odsłonięcie napisu „karta nieważna”,
  • kod CVV2 (ang. Card Verification Code 2) lub CVC2 (ang. Card Verification Value 2) – zabezpieczenie, które zamiast PIN-u należy podać przy płatnościach na odległość; kod na kartach Visa i Mastecard składa się z trzech cyfr, a na kartach American Express jest czterocyfrowy i znajduje się na przedniej stronie instrumentu,
  • informacje banku (m.in. adres, prośba o zwrot w razie znalezienia, numer telefonu do zastrzegania instrumentu).

Ponadto karty zbliżeniowe wyposażone są w kondensator i antenę NFC (ang. Near Field Communication, czyli łączność krótkiego zasięgu). Komponenty te umożliwiają realizację transakcji bez umieszczania narzędzia płatniczego w terminalu POS czy czytniku bankomatu.

W jeszcze bardziej zaawansowanych technologicznie kartach płatniczych można wyróżnić także nietypowe moduły, np. klawiaturę i ciekłokrystaliczny wyświetlacz. Wskazuje on m.in. aktualny stan rachunku i generuje kody do zatwierdzania operacji internetowych. Na polskim rynku takie plastiki oferuje Getin Bank.

Rodzaje kart płatniczych

Karty płatnicze to bardzo zróżnicowane instrumenty pieniądza elektronicznego. Ich usystematyzowanie wymaga przyjęcia bardzo wielu kryteriów podziału.

Ze względu na sposób rozliczenia transakcji wyróżniamy karty:

  • debetowe,
  • kredytowe,
  • przedpłacone (prepaid),
  • obciążeniowe (charge).

Ze względu na technologię zapisu danych na nośniku wskazać można na karty:

  • magnetyczne – paskiem magnetycznym,
  • mikroprocesorowe – z chipem,
  • hybrydowe (z paskiem i chipem),
  • wirtualne – bez fizycznej postaci, istniejące tylko w systemach informatycznych banków jako ciąg cyfr.

Ze względu na sposób naniesienia informacji na powierzchnię instrumentu płatniczego karty dzielą się na:

  • płaskie – z nadrukowanymi danymi,
  • wypukłe (embosowane) – z tłoczonymi danymi.

Ze względu na funkcje wyróżnia się karty:

  • bankomatowe – tylko do pobierania gotówki z bankomatu,
  • płatnicze z funkcją wypłaty gotówki,
  • płatnicze bez funkcji wypłaty gotówki.

Ze względu na obsługiwaną walutę transakcji wyróżnić można karty:

  • złotowe – wykonywane nimi operacje rozliczane są w ciężar rachunku prowadzonego w złotych,
  • walutowe – wykonywane nimi operacje rozliczane są bez przeliczania na złote w ciężar rachunku prowadzonego w walucie innej niż złoty, np. euro lub dolarach albo funtach,
  • wielowalutowe – wykonywane nimi operacje rozliczane są bez przeliczania na złote w ciężar różnych rachunków prowadzonych w walutach innych niż złoty, np. euro, dolarach i funtach.

Ze względu na typ klienta, któremu oferowany jest plastik, można wskazać na karty:

  • dla klientów indywidualnych,
  • dla klientów instytucjonalnych (biznesowych),
  • na okaziciela.

Ze względu na zasięg akceptacji karty dzielimy na:

  • lokalne – honorowane tylko w kraju siedziby emitenta,
  • międzynarodowe – honorowane na całym świecie.

Ze względu na technologię przesyłania danych między instrumentem płatniczym i terminalem POS wyróżnić można karty:

  • stykowe – wymagające umieszczenia w czytniku,
  • zbliżeniowe – nie wymagające umieszczenia w czytniku, tylko przystawienia doń.
Karty zbliżeniowe

Te ostatnie pojawiły się w naszym kraju w 2007 r. Obecnie stanowią już prawie 80 proc. wszystkich instrumentów płatniczych. Odsetek ten cały czas rośnie, bo wraz z upływem terminu ważności z obiegu wycofywane są karty pozbawione technologii NFC.

Polska należy do światowej czołówki pod względem popularności kart bezstykowych. Klienci bardzo chętnie korzystają z tej funkcjonalności. Wedle różnych źródeł w ten sposób wykonujemy siedem-osiem na 10 płatności. To trzy razy więcej niż średnia europejska.

Uwaga! Właściciel tego rodzaju karty może zawnioskować do banku o wyłączenie modułu NFC. Niektóre instytucje umożliwiają samodzielną dezaktywację funkcji zbliżeniowej w systemie bankowości elektronicznej.

Na tle tej tradycyjnej karta bezkontaktowa wyróżnia się znacznie krótszym czasem realizacji transakcji. Właściwość ta wynika z dwóch cech. Po pierwsze, instrumentu nie trzeba umieszczać w czytniku terminala płatniczego. Wystarczy go zbliżyć. Po drugie, wykonywanych przy jej użyciu operacji poniżej 50 zł nie trzeba zatwierdzać PIN-em.

Karta zbliżeniowa używana jest przeważnie do regulowania płatności. Jednak technologia NFC umożliwia również wypłaty z bankomatów (np. sieci Euronet) i wpłaty we wpłatomach (Planet Cash) bez umieszczania narzędzia w maszynie.

Uwaga! Płatności kartą bezkontaktową możliwe są tylko w terminalach wyposażonych w moduł NFC. Na rynku można jeszcze spotkać nieliczne urządzenia wymuszające włożenie doń karty

Funkcjonalności karty płatniczej

Wbrew pozorom transakcje finansowe to niejedyne zastosowanie karty płatniczej. Postęp technologiczny (mikroprocesor z pamięcią, komunikacja bezprzewodowa) sprawił, że wydawany przez instytucje finansowe plastik może służyć jednocześnie jako:

  1. Karta biblioteczna,
  2. Nośnik biletów komunikacji zbiorowej,
  3. Identyfikator i przepustka umożliwiająca wstęp do obiektu, np. karta kibica, karta parkingowa, karta pracownicza,
  4. Dokument tożsamości, np. dowód osobisty, legitymacja studencka,
  5. Karta lojalnościowa – do gromadzenia punktów w programach premiowych.
Podmioty okołokartowe

Poza klientem i akceptantem, np. sklepem, w procesie płatności kartą inicjowanym w punkcie stacjonarnym uczestniczą:

  • emitent – wydawca karty; w zależności od schematu płatniczego jest to bank posiadacza karty lub organizacja płatnicza,
  • agent rozliczeniowy – odpowiada za uwierzytelnienie transakcji; pośredniczy między bankiem sprzedawcy a bankiem posiadacza karty,
  • bank akceptanta.

W całej architekturze kartowej występuje jeszcze organizacja płatnicza (Visa, Mastercard). Zarządza ona schematem płatniczym, popularyzuje system płatności bezgotówkowych, a niekiedy (np. Amex, Diners Club) także wydaje karty bezpośrednio klientom.